АЙИҚ ЭРГАШТИРГАН АМАКИ

 

ЗЕРИКАРЛИ ҲИКОЯЛАР. АЙИҚ ЭРГАШТИРГАН АМАКИ

- Дарё ёқалаб юрамиз,- деди хўжайин.

Айиқ одатдагидек, индамади. Сукут эса   аломати ризо эди.

Машиналар оқими бир зум  тин  олмайдиган шоҳкўча ёқалаб юраётган йўлларини ўзгартиришди: дарё соҳилига ўтиб олиб, юқорига ўрлашди. Бу - ноўнғай, машаққатли эди: қаршидан бот-бот ботқоқликлар, тўқайлар чиқар ва уларнинг  енгиб ёки четлаб ўтишга тўғри келарди. Соҳилда егуликлар топиларди - чаканда, ёввойи олча, олма…Гоҳида рўпараларидан деҳқон чайлалари чиқиб қолар, уларни нон, қовун ва бошқа егуликлар билан  сийлашарди. Айиқ эса турли  илдизпоялар, парранда тухумлари, жониворлар билан  нафсини қондирарди.

Хўжайиндан мудом нон ҳиди келиб турарди ( у белига нон боғлаб олганди). Сахий, хушфеъл эди хўжайин: бот-бот белбоғини ечиб, ўртага ёяр ва улар нонни сувга ботириб ейишарди.

Соҳил бўйлаб одимлашларининг сабаблари кўп. Улар бир нарсани - ватанлари ана шу дарё йўл бошлаган тоғлар орасида эканлигини унутишмаганди ва Зарафшон  она юртларига адаштирмай етказишига умид боғлашганди.

ОМАДСИЗЛИК

 

Жуғрофий, иқтисодий ва ҳатто, табиий нуқтаи назардан қаралганда ҳам, тақдир жағалвойликларга ўнг қўлини чўзган, дейиш мумкин бўлади. Юқори томон - тоғ, бир тегирмонча сув қишин-ёзин шарқираб ётади. (Баҳорда қутуриб, йўл, кўприкларни вайрон қилиши нохушроқ, албатта). Бу ёғи шаҳарга ҳам яқин. Қишлоқдан бирор чақирим пастдан эса икки  вилоятни бир-бирига боғлайдиган шоҳкўча ўтади.

Шуларни ҳисобга олиб, жағалвойликларни тоғ ҳам, шаҳар ҳам боқади, дейишга асосимиз бор. Шўролар даврида қишлоқ гоҳида ўрмон хўжалигига, гоҳида колхоз ҳисобига ўтиб турган бўлса ҳамки, тирикчилик тарзи қўшнилардан фарқ қилмаган ҳолда, ички бир қонуният асосида кечди. Бу йиллар давомида қишлоқ ёнбағирликдан, анча пастга тушди, уй ва ҳовлилар сатҳи кенгайди, томлар шиферланди, хуллас,  цивилизация деган «меҳмон» дарвозаларни таққиллатмай қолмади-ки, буларни санаб ўтириш ортиқчадир.

Қишлоқ аҳлини узоқ йиллар давомида тоғ боққан -  молларини ёнбағирларда ўтлатишган, қишлик озуқани ҳам тоғдан ўриб олишган. Фақат шу эмас: баҳорда ревоч, лола; ёз бўйи тоғрайҳон, бўзноч, бўйимодарон, маврак сингари доривор гиёҳлар йиғишган; кузда  писта, бех, тоғпиёз деганларидай…

Йилдан-йилга  бу неъматлар камайиб кетаётганлиги сабаб, ҳозир аксар ёшлар шаҳардаги корхоналарга, мардикор бозорига боришади; катта йўл бўйидаги ошхоналарда ишлашади; Қозоғистон, Россиядан нон топиб келаётганлар ҳам анчагина.

Қўшни қишлоқ ва кентдагиларнинг  тирикчилик тарзи, савияси булардан фарқ қилмаса ҳамки, жағалвойликларни андак анди, лакаловга чиқариш, уларнинг устидан кулишни хуш кўришади. Икки чақиримча юқорида Айриқия деган қишлоқ бор. Бу ердаги одамлар жағалвойликлардан шеваси, соддалиги билан фарқ қилишади. Шулар ҳам: «Бир жағалвойлик…» деб бошланадиган латифанамо гапларда қўшниларини жилла афандига чиқаришга ҳаракат қилишади.

«Бир жағалвойлик ҳовлисига девор уришдан олдин катта дарвоза ўрнатибди. Ҳар кун ишга кетаётганда, дарвозани қулфлаб кетаркан, кечаси тамба қўйиб ётаркан.  Девор эса ҳалигача йўқ экан».

Ҳангоматалабларнинг бири бошлаши билан иккинчиси улаб кетади: «Бунисини қўйинг, бир жағалвойлик махсумнинг девори ҳам, дарвозаси ҳам бор экан. Дарвозани қулфлаб, калитни остона остига қўяркан-у, баландроққа чиқиб, пода ҳайдаб кетган ўғлига  бақираркан: «Ҳов Қарашқул! Калитни остонанинг остига қўйдим».

Учинчиси ҳам жим турмаскан: «Бир жағалвойликнинг ўғли чорраҳада турадиган миршаб бўлган экан. Отаси маст бўлса гариллаб қолармиш: «Ҳей, биласанми? Шаҳардаги ҳамма мошинлар ўғлимнинг таёғи учига қараб юришади».

 Бу гапларнинг аксари ўша ҳангоматалабларнинг ўйдирмаси бўлса ажаб эмас. Аммо ҳазилда - озгина ҳазил бўлади, деганларидек, жағалвойлиларни бот-бот чув тушириб туришади. Бир қаллоб келиб, қишлоққа газ ўтказиб беришга ваъда берган, лойиҳа-смета ҳужжатларини кўрсатган ва катта пулни олиб, сувга чўккан тошдай йўқолиб кетганини ҳамон гапиришади. Суриштириб газ идорасига боришса, ярамас морбознинг ишдан ҳайдалганига икки йил бўлган экан.

4. ЖУМАНАЗАР АКА САРГУЗАШТЛАРИ

 

      

                       Тўртинчи вароқ

                                Ҳазил

     Уйга кириши билан, хотини қувониб кетипти.

    “Қаёқларда қолиб кетдингиз?”

     “Қишлоқ тинчми”? сўрапти Жуманазар ака.

      “ Маҳалла раиси билан милиса излаб келганди сизни”.

     “Нима иши бор  экан” хавотир аралаш сўрабди Жуманазар ака.

    “Билмасам, Блогер деган жўрангиз бор экан, ўша билан юзма-юз қилишармиш. Жуманазар аканинг кўз олдига, бир вақтлар у билан суҳбатлашган Ҳаққул деган блогер тушибди. Бечорани негадир жиннихонага ташлашгани ҳам қулоғига чалинган экан.

    Дарҳақиқат, эрталаб пайдо бўлишипти ҳалиги расмийлар.

    “Жуманазар ака, машинага мининг, бир ерга борамиз”.

     Бўйсунмасликнинг эса иложи йўқ экан. Улар анча йўл юришибди ва машина пештоқига “Руҳий касалликлар шифохонаси” деб ёзилган бино олдида тўхтабди.

   “Баъзи нодонлар  бу ерни жиннихона дейишади, аслида, ана шу одамлар руҳлар билан гаплашадиган фаришталардир,” деб Жуманазар акани алдаш ва аврашга тушипти милиционер.

    Улар иккинчи қаватга кўтарилиб, олтинчи палата қаршисида тўхтаптилар. Остонадаги гиламчада эса “W E L C O M E” деб ёзилган экан. Ҳамроҳлар Жуманазар акани енгилгина итариб, ичкари киритишгач, ўзлари шошилинч ғойиб бўлишипти.

    Хонада ўндан ортиқ киши бўлиб, бари ғайритабий экан. Бир одам ўзи билан ўзи  гаплашса, бошқаси баланд овозда шеър ўқирмиш.

   Жуманазар ака ҳаммасини тушуниб, етипти. Буни қарангки, бир маҳал у ўша таниш блогер (Ҳаққул)ни учратиб қолипти.

    “Сени ҳам шу ерга ташлашдими? Баттар бўл, занғар! Сенинг касофатингга мен ҳам шерик бўлиб ўтирипман”, депти Жуманазар ака гинаомуз.

    Бир маҳал халатлари кирланиб кетган,  ҳаёли худди маст ёки наша чеккан кишидай паришон духтур кириб, янги келганларни суриштирипти. Блогер Жуманазар акани кўрсатиб, у кишини таништиргач, духтур бамайлихотир унинг қаршисида ўтириб, алланималарни сўраган бўлипти. Сўнг қўлидаги резина болғача билан тиззасига секин уриб кўрипти ҳамда беихтиёр савол берибди:

    “Ҳозир нечанчи йил?”

   “Ўн тўққизинчи”.

    Жавобни эшитиб доктор ўйланиб, иккиланиб  қолибди. Кейин ташкари чиқиб келиб, унинг хатосини тузатган бўлибти.

3 ЖУМАНАЗАР АКА САРГУЗАШТЛАРИ

 

      

                          Учинчи вароқ

                                   Ҳазил

    Эрталаб турса, уни хушқомат Юпитериан эмас, бегона бир йигитча кутиб турган экан.
       “Юпитериан хоним қани”, сўрапти Жуманазар ака норози  оҳангда.

   “Рухградга кетди”.

   “ Нега кетади?”

   “Марҳумлардан шикоят тушган экан.”

    Жуманазар ака бу гапнинг моҳиятини тушунмапти.

   “Нега мендан сўрамай кетади?”

   “ Бизда ҳеч ким бировдан рухсат олмайди”.

 “Бошболдоқсизлар!”

   - ...

 “Отинг нима, сўрапти Жуманазар ака.

  “Миррихий”

  “Сан нима кароматлар кўрсатасан?”

   “Истакларингизни барини бажо келтираман”.

“Уч йилдан бери бел оғрийди, оёқ ҳам қақшайди. Пахтага сув тарардим; далада ётмасам, раис қамчи билан туширарди. Ўшанда орттирганман. Санаторияга путёвка сўрагандим, раис кулиб юборди.

   “Путёвка отлиққа йўғ-у, санга йўл бўлсин”, деди.

   “ Юринг, ўзим ҳал қиламан”, дебди Миррихий.

   Улар тиниқ сув тўла мармар ҳовузга етиб борибдилар. Жуманазар ака Миррихий айтгандан қилиб, чўмилиб чиққач, вужудидаги дардлардан батамом фориғ бўлибди.

   “Жуманазар ака, тағин қанақа муаммолар бор”, сўрабди Миррихий.

   “Бугун уйга қайтаман; у- бу олишга кўмаклашарсан”...

   Миррихий Жуманазар акани ўлкан бир супермаркетга олиб борипти. Аммо бу ердаги неъматларнинг бирортаси Жуманазар акага ёқмапти: турли-туман таблеткалар, скафандрлар..

 ”Ундай бўлса юринг, мошин дўконига олиб бораман”.

   Бу ерда ерда юрадиган автомобиллардан кўра, учиб юрадиганлари кўп экан.

 “ Истаганингизни олинг, бари текин”...

“Бу дарахтгами, симёғочгами урилиб кетмайдими?”

 “Барини четлаб ўтади: ақлли ликобча”.

“Таможний масаласи”...

 ”Бизда унақаси йўқ”.

 “Акам бор эди, бир куни  тележка устида ухлаб қолган. Пахта терадиган овсар тракторчи, билмасдан унинг устига бункерини бўшатиб юборган. Ўлигини пахта заводидан топиб келишди. Шунинг ўғлига ерда юрадиган машина олиб борсамми, дейман. Аммо буни қайси пулга олдинг, деб бошимни қотиришлари тайин. Яхшиси, бироз пулдан қарашивор”.

    “Жуманазар ака, бизда пул деган нарса йўқ: бари текин.”

    “Қандай?”

   “Жуманазар ака, бу гапни қўйинг, айтингчи, боришингиз билан  сизни мухбирлар, блогерлар ўраб олишади: саволларга кўмиб ташлашади. Хўш, нималар дейсиз биз тўғримизда?” “Қишлоғимиздан Жобирвой деган Америкага бориб келиб, ўша юртни мақтаган эди , олиб кетишди; ўн йилдан бери дараги йўқ. Бу гал мухбирлардан узоқ юраман. Жуда мажбур қилишса, коинотда аҳвол оғир дейман. Ейишга нонлари йўқ, пул ҳам чатоқ, десам ёлғон гапирмаган бўламан. Сих ҳам куймайди, кабоб ҳам…Ўтган гал мен билан гаплашган блогерни жиннихонага ташлашган. Хотинимга ҳам айтмайман. Бизларнинг аёллар ўқимаган, қолоқ. У гал коинотга бориб келдим, десам, “молга емиш олиб келмадингизми, ғўзапоя ҳам тугаган эди”, деб таъбимни хира қилди. Ёзи билан хашак билан ғўзапоя ташийман - барибир етмайди.”

  “Молингиз кўпми?”

 “Бир бош очофат сигир бор, холос. Саҳар туриб, шохиданми, қулоғиданми ушлаб, силаб-сийпаб тураман, аёлим соғиб олади. Буни саватнинг остига қўйиб, кеча  соққанини қаймоғини олади, кейин сут билан қаймоқни шаҳарга олиб бориб, сотиб келади. Қайтишда буханка нон, нонга суйкаб ейдиган сариёғ, болаларга дафтар-қалам олиб келади. Бир куни мен ҳам човани кўтаришиб бордим. Йўлда бир “Дамас”дан тушиб, бошқасига ҳам миндик. У бизни микрорайон деган жойга олиб борди. Хотиним ҳалиги  қаймоқни мижозига бериб қайтиб келди. Кейин “Малако” “малако” деб бақирди.

   “ Менга қара, дедим жаҳлим чиқиб. “Сут кетди” десанг, ўласанми? Ўрислар кетиб қолган-ку”.

   “Бу ердаги ўзбеклар културний: “сут кетди” десам, бирортаси чиқмайди”,  деди.

   Хотиним бу гал овоз берганда, иккинчи қаватдаги бир дераза шарт очилиб, сочлари тўзғиган аёл кўринди. “Ҳой, намунча бақирасан, ҳаммани ўйғотиб юбордин-ку. Ҳе сутинг бошингдан...”

  Мен, беихтиёр ўша аёлни ҳам, хотинимни ҳам ёмон кўриб қолдим: жаҳлим чиқди. Аёлимнинг  бўлса, мендан хижолат чекканлиги сезилиб турарди, боиси: боя келишда, бу ерда танишларини кўплигини, уни ҳурмат қилишларини гапириб, андак гариллаб қўйган эдида.

   Кейин бакалашка, кострюлка кўтарган аёл, эркак харидорлар пайдо бўлишди.   Бир аёл хотиним билан эски қадрдонлардек, батафсил сўрашди.

   “ Ана  у киши болаларимнинг адажониси бўладилар, деди хотиним мен томон имлар экан, ийиб кетиб. Ўзлари жуда  хушфеъл, меҳрибон. Яқинда Тошкентдан болаларга пайпоқ, жемпер олиб келдилар”.

   Буларнинг бари уйлирма, аниқроғи орзулар эди. Аслида, мен ҳали Тошкентга бормаганман. Менга  қара, дедим қайтишда, шаҳарга қатнайвериб, шаҳарлик бўлиб кетибсан. Худодан қўрқмайсанми, ёлғон гапиргани. Мен энди сен билан келмайман! Сани ҳам қўймайман! Қаймоқни ўзимиз еймиз, шаҳарлик заҳарни есин.” Эрталаб қарасам, тағин шаҳарга отланяпти; тепиб юбордим, қўлидаги коса ерга тушиб, чил-чил бўлди. Чинни синиқларини териб олар экан, вазиятни юмшатиш учун бўлса керак: “Майли, келган бало шунга урсин”, деди. Дастурхон устида ҳам ҳазил мутойибалар қилган бўлди. Кейин йиғлаб юборди.” Бирортасини пайпоғи, жемпери йўқ. Ҳувв, ҳув... “ Бас қил! Бақириб бердим...”

   “Бечора аёл, деди Миррихий ачиниб, дунё азобларини роса чеккан экан. Жуманазар ака, йўқ деманг, мен шу аёлга қимматбаҳо бир нарса бериб юбораман. Беҳад қувонади...”

   “ Керак эмас, рад қилди Жуманазар ака, бироз пул сўраган эдим, қўлинг қалтираб, ёлғон гапирдинг...”

   “ Ишонинг, бизда пул бўлмайди.”

   “ Қўй-е еб кетмас эдим.

   “ Оббо...

  “ Мани Ерга тушириб қўй...