Биламан, замонавий телевизорингиз бор. Томингизда «тарелка» ҳам бўлса ажаб эмас. Хуш, компютерчи? У жуда зарурат-ку! Тўғри, ТВ сизни дунё хабарларидан воқиф этади, ундаги концертлар дилингизга завқ-у шавқ ато этади. Компютер ҳам сизни дунё воқеаларидан ТВга нисбатан эртароқ бохабар этиши, ўзингиз истаган санъаткор ёки кинофилмнинг дискини қўйиб томоша қилишингиз мумкин.
Истаймизми-йўқми, ТВ бизни овунтиради ва андак дангаса ҳам қилиб қўяди. Компютерда эса меҳнат қилишга тўғри келади ва ана шу ҳолат инсоннинг карахтликка мойил табиатига эрк бермайди. Бу муъжиза билан ёзиш, ҳисоб-китоб қилиш, расмлар чизиш, шахмат ўйнаш мумкин. Бугина эмас, Интернетга уланган компютер билан истаган манзилингизга хат ёки фотосурат юборишингиз, дунёнинг нари чеккасидаги дўст ёки қавмингиз билан бақамти гаплашишингиз, истаган саволингизга жавоб олишингиз, хоҳлаган китоб, газета, журнални ўқишингиз, ёзганларингизни унинг хотирасига жойлаб қўйишингиз мумкин. Булар бари компютер хизматларининг бир қисми, холос. Тараққий этган мамлакатларда компютер бўлмаган хонадонни топиш амри маҳол ва телевизордан кўра уни кўпроқ қадрлашади.
Тўғри, бизда ҳам бу муҳим масалага давлат миқёсида эътибор берилаябди. Мактаб, коллеж, лицейларга янги компютерлар олиб берилаябди. Аммо компютерлаштириш дастурини амалга оширишга жамоатчиликнинг ўзи жиддий киришмас экан, бу зарур юмуш оқсаб қолаверади. Кўп жойларда харид қилинган компютерлар ишлатмаган ҳолда турганлиги ачинарлидир. Бунга гоҳида электр токи бўлмаганлиги, мутахассис етишмаслигини рўкач қилишади аслида эса, бунинг барини жонсўзлик, фидойилик оқсоқлиги билан шаҳрла тўғри келади.
Болакайларнинг компютерда турли ўйинлар ўйнаб, вақтни йўқотишаётганидан нолишади, гоҳида. Аслида бу ҳлол боланинг компютер билан танишишининг илк қадами бўлиши керак. Бундан кейин болага компютерда ёзиш, графика чизиш. Интернетдан фойдаланишни ўргатиш керак. Компютер катта ёшдагилар учун ҳам зарурдан-зарур. Фараз қилайлик сиз нафақага чиқиб ёки ишдан кетиб уйда ўтириб қолдингиз. Бундай дўстлар суҳбати ҳам телевтзор ва китоб ҳам бадга уриб қолиши ва киши зерикиши мумкин. Зерикиш эса турли касалликларнинг бошланишидир. Агар сиз ёшингиздан катъий назар, компютер билан дўст бўлиб олсангиз. Зерикишга вақт тополмайсиз. Ман-ман деган ва дилингизга ўтиришган санъаткарларнинг, қизиқарли кинофилмларнинг дискларини олиб келасиз ва томоша қиласиз. Бир оздан кейин эса компютер билан шахмат ёки шашка уйнайсиз. Умр бўйи йиққан фоталбомингиздаги суратларни ёки турли кинотасмаларда бўлган тўй тантаналарингизни компютер хотирасига кўчирасиз ва истаганингизни томоша қилиб ўтирасиз. Турли танишларингизга хатлар ёзасиз, Интернетга эса беҳисоб завқу шавк яширинганки, буни киришганингиздан кейингина билиб оласиз.
Компютер ҳаётимизга катта қадамлар билан кириб келаябди. Бу жараён бутун дунёда ҳам шундай кечаябди. Яқин йиллардла компютерни билмаслик илмсизлик, савиясизлик ҳисоьланишидан хавотир тортишимиз, фарзандларимизни унга дўст қилишимиз шарт.
понедельник, 4 января 2010 г.
воскресенье, 3 января 2010 г.
САЙТЛАРГА КЎЧАЁТГАН АДАБИЁТ
Агар мендан: «Адабиёт ўладими?» деб сўрашса, «Йўқ, у ўлмайди, аммо сайтларга кўчади, яъни шакл-у шамойилини ўзгартиради», деб жавоб берган бўлардим.
Хўш, унда китоб нима бўлади?
Китоб ҳам яшайди. Бир замонлар инсон чироқни кашф этганда, энди шамга ҳожат бўлмайди, дейишган. Фотография дунёга келганда, рассомлик санъати тугайди, деб башорат қилишган. Аммо, кўриниб турибдики, буларнинг бари яшаябди ва яшайди!
Инсониятнинг бебаҳо кашфиёти бўлган ва минг йиллаб умр кўрган китоб йигирманчи асрга келиб, икки кучли рақобатчи билан юзма-юз келди. Бунинг биринчиси, ТВ эди ва у кўплаб китобхонларни ўзига оғдириб олди. Иккинчиси эса, компютер бўлиб, у фақат китобхонларни эмас уни бунёд этадиган ижодкорларни ҳам ўзига оғдирди.
Бугун, китобни ўпган, унинг муқаддаслигини таъкидлаган ҳолда, компютер афзалликларини эътироф этмаслик якравлик бўлур эди. Бутун бошли бир кутубхонани гугурт қутисидан ҳам кичикроқ флешкага жойлаштириш, ёзганингни зум ўтмай дунёга тарқатиш имкони, қоғозсиз адабиётнинг юзага келганлиги муъжиза эмасми, ахир?! Уйда ўтириб, ер юзасининг истаган қитъасидаги ёзувчи, шоир, олимнинг асарини зум ўтмай муҳайё қилишни қандай баҳолаш керак? Булар бари, электрон адабиётнинг муъжизаларидан бир қисми, холос.
Ҳеч кимга сир эмас, бугун китоб чиқариб, нашриёт ҳам мамнун эмас, муаллиф ҳам. Нашриёт фойда ололмай хуноб, қалам пулидан умидвор бўлиб юрган муаллифга шимилдириқ ҳам йўқ. Қалам пули нари турсин, ўртача ҳажмдаги китоб учун миллион сўм атрофида пул тўлашга тўғри келаябди.Шунда ҳам ўрта ҳисобда уч минг атрофида китоб чиқади ва у Тошкентдаги тўрт-беш дўконда сотилади. Вилоятларга, деярли етиб бормайди.
Адабиётимизга озми кўпми хизмат қилиб юрган қаламкашларни бу ҳол қониқтирмаслиги табиий эди. Улар аста-секинлик билан ўзларини бир чеккага олдилар. Ва бўш қолган бу муқаддас жойга графоманлар армияси кириб келабошлади. Улар истеъдодсиз бўлиш устига сурбет эдилар, пул топишлари ҳам қийин эмасди. Бу “ёзувчилар” «романлар» эълон қилабошладилар, минбарларда ижод аҳли номидан гапирадиган бўлдилар. Биз эса, ҳозиргача улар билан курашиш механизмига эга эмасмиз.
Нодавлат газеталар кўпайди ва уларда ишлайдиган мухбирлар ҳам чучмал воқеанависликни касб қилабошладилар.
Булар бари адабиёт, китоб учун навбатдаги зарбалар эди.
Узоқни кўрадиган шоир ёзувчилар ўшандаёқ сайт ёки блог очиб олишни афзал деб билдилар.
“Ўз АС”нинг шу йил 19 сентябр сонида эълон қилинган мақоламдан кейин узоқ яқинлардан анчагина мактуб ( буни компютер тилида «комментария» дейишади) ёғилиб келди. Булар орасида «Даракчи» газетасининг бош муҳаррири Анвар Намозов, Ўзбекистон халқ шоири Хуршид Даврон ва бошқалар бор эди.
Хуршид матбуотда кўринмай қолгани сабаб, зоҳирий бир ачиниш билан уни ТВ ишига ўралашиб қолган, деб ўйлардим. Шукурки, ундай эмас экан. Хуршиднинг сайт очганига тўрт йил бўлибди. Унинг сайти
анчайин мукаммал. Бош саҳифа Афросиёбнинг қазилма деворларидан топилган расмлар билан безатилган ва ёшликдаги сурати берилган. Сайт бир неча файллардан иборат бўлиб, уларнинг ҳар бири расмлар билан безатилган. Мен шоирнинг рус тилига таржима қилинган шеърларини биринчи бор ўқидим ва қувондим.
Унинг янги асарлари ҳақида алоҳида тўхталиш ниятидаман.
Умумун интернетда ўзбек адабиётига бағишланган русча ва ўзбекча расмий ҳамда норасмий сайтлар жуда кўп.”Ўзбек адабиёти” “Ўзбек совет адабиёти”, “Ўзбек адабиёти саҳифаларида” сингари сайтлар мукаммал ёзилган. Аммо айрим сайтларни андак ўзгача фикрдаги рус кишиси тайёрлаган, деган фикрга ҳам келади киши.
Майли, бу хусусда ҳам кейинроқ сўз юритармиз.
Хуллас, кўз нурингни оппоқ қоғоздан кўра, осмонранг экранга тўкишнинг афзалликлари ҳақидаги гапимизни давом эттирадиган бўлсак, компютер хислатларини санаб охирига етиб бўлмайди. Эрталаб сайтни очганингизда, энг аввало, тунда дунёда бўлиб ўтган воқеаларга кўз югуртирасиз. Шунинг ўзи сизни эрталаб газета излаш, ТВ кўриш, радио тинглаш ташвишидан озод этади. Сайт ёки блогингизга ҳар куни неча киши кирганини қайд этилишини айтмайсизми?!. Кейин эса почтангизга йўлланган комментарийларни ўқишга киришасиз. Булар бари ҳамду санодан иборат эмас: аноним хатлар ҳам анчагина ва улар баъзан ҳаддидан ошади. Аммо шунга қарамай, бу андишасиз ўпкаларга ҳам қулоқ солиш зарурлигини ҳис этасиз.
Компютерда чалғитувчи омиллар кўплигини ҳам тан олмай иложингиз йўқ. “Сичқон”нинг бошига енгилгина туртишингиз билан сизни афоризмлар, қизиқали латифалар, нозанин соҳибжамолларга юзма-юз қилишини биласиз. Аммо ҳаммаси меёри билан бўлиши зарур.
Интернетнинг бағоят адолатли ҳакам эканлиги, чалкаш муаммоларни ҳал қиладиган ҳақиқатгўйлигига бир мисол келтирай. Бу ҳам бизнинг маданиятимиз ва маънавиятимизга алоқадор воқеа.
Ўтган йил ЮНЕСКО дунёнинг етти муъжизасини эълон қилгандан кейин « Бекажон» таҳририяти билан норасмий бўлса ҳамки, Ўзбекистоннинг етти муъжизасини аниқламоқчи бўлдик. Газетада сўроқнома ва купон эълон қилинди, бу борада ўз аргументларимизни ҳам тавсия этдик.Тарихий ёки табиий обиданинг қадимийлиги, бетакрорлиги, ҳозирги ҳолати ҳисобга олинишини таъкидладик.
Таҳририятга келган хатлар, телефон қўнғироқлари ва каминанинг қўл телефонига тушган СМСларни жамлаб, ҳар ойда натижаларни эълон қилабошладик. Аммо тезда шу нарса аён бўлди-ки, республикамизда яшайдиган ва масалага муносабатини билдирадиган фуқаро, энг аввало, ўз ҳудуди: вилояти, туманидаги ёдгорликни тавсия қилар экан.
Бу ҳол реал хулоса чиқариш имконини бермас экан. Шунда бир интернетнга мурожаат қилдик ва чет мамлакатлардан ҳам сўровномага иштирок этиш имконини яратдик. Натижага эътибор беринг: энг кўп овозни
Самарқанддаги Регистон мажмуаси олди.
Иккинчи ўринга эса, кутилмаганда Бухородаги Исмоил Сомоний мақбараси сазавор бўлди.
Кейин Шоҳи Зинда мақбараси;
тўртинчи ўринда Бухородаги Минораи Калон;
сўнг Биби Хоним масжиди;
Хивадаги Ичан Қалъа мажмуаси ва
еттинчи ўринни Тошкентдаги Алишер Навоий номидаги ўзбек Давлат академик опера балет театри биноси олди.
Такрор айтаман, булар норасмий тадқиқот эди ва агар расмий жиҳатдан ўрганилганда ҳам, шунга жуда яқин натижа чиқиши табиий.
Ундан кейинги ўринларда Бухоро арки, Улуғбек расадхонаси, Гўри Амир мақбараси, Интерконтинентал меҳмонхонаси, Тошкент телеминораси ва ҳакозолар эканлигини ҳам айтиб қўйишимиз ортиқчалик қилмас.
Компютер деган муъжизанинг ана шундай хислатлари беқиёс эканлигига қарамай, бизнинг у билан дўстлигимиз жуда суст. Мен гоҳида ўз тенгдошларим, дўстларимни кузатаман. Улар компютерчининг олдига бориб, худди барини сув қилиб ичгандай кибр билан буюришади. “Фалон материални чиқариб бер!” “Почтани оч қани, нима гап?” ва ҳакозо. Шуни унутмаслик керакки, токи бармоқларингиз клавишлар устида югурмас, “сичқон”нинг елкасини авайлаб силашни билмай экансиз, компютердан узоқдаги одам бўлиб қолаверасиз.
Аммо бош муаммо бу ҳам эмас. Сиз менинг сайт- очиб кўрсангиз комментарийларнинг атиги ўндан иккитаси ўзбекча эканлигига ишонч ҳосил қиласиз. Қолганлари рус ва инглиз тилларида ёзилган бўлиб, кўпроқ реклама характерига эгадир.
Дастлаб бу ҳолдан андак мамнун ҳам бўлганман. Аммо норозилигим ошиб борди. Биз не-не умидларда сайт ва блоглар очсак, ўзимиз қадрлаган асарларимизни унга жойлаштирсаг-у, буларнинг баридан фуқароларимиздан кўра чет элликлар кўпроқ баҳраманд бўлса…Бундан не фойда?
Масаланинг туб илдизига қарайдиган бўлсак, буларнинг бари аҳолимизнинг компютер саводхонлиги пастлигига бориб тақалади. Бугунги кунда касбу коридан катъий назар ҳамма компютерни ўрганиши зарар бўлиб қолди. Компютерни билмаган ўқитувчи, ёзувчи, амалдор ёки бошқа касб соҳиби тўлақонли ишлаши мумкин эмас! Бу зарур юмушни мактаблар, коллежлардан бошлаш лозим. Бунинг учун ҳар бир идора, ташкилотнинг компютерлаштириш дастури бўлиши шарт. Биз ижод аҳли жойларда бўлганимизда, ўқув даргоҳларига киришимиз, бу борадаги аҳволни ўрганишимиз, қўлимиздан келган ёрдамни аямаслигимиз зарур. Надоматлар бўлгайким, ҳали компютер клавишига бармоғини тегизмаган болаларимиз анчагина. Жумладан, Самарқанд вилоятида мактабларнинг атиги 30 фоизи компютер билан таъминланганлиги бунга мисол бўлаолади. Статистик маълумотларга қараганда, республикамизда ҳар минг кишидан саксон бир киши интернетдан фойдаланар экан. Тараққий этган мамлакатларда бу кўрсатгич 600-700 кишига етади. Миллатнинг цивилизация даражаси, келажакда ана шу кўрсатгич билан ўлчанишини унутмасак бўлгани.
Компютерни ақлли машина, дейишади.Аслида у жуда ҳам ақлли мавжудот. Мадомики, компютер, шахмат бўйича жаҳон чемпионларини мат қилаётган экан, унга эҳтиром кўрсатишимиз, яқинлашишимиз, фарзандларимизни унинг ихтиёрига топширишимиз зарурдан зарурдир.
Хўш, унда китоб нима бўлади?
Китоб ҳам яшайди. Бир замонлар инсон чироқни кашф этганда, энди шамга ҳожат бўлмайди, дейишган. Фотография дунёга келганда, рассомлик санъати тугайди, деб башорат қилишган. Аммо, кўриниб турибдики, буларнинг бари яшаябди ва яшайди!
Инсониятнинг бебаҳо кашфиёти бўлган ва минг йиллаб умр кўрган китоб йигирманчи асрга келиб, икки кучли рақобатчи билан юзма-юз келди. Бунинг биринчиси, ТВ эди ва у кўплаб китобхонларни ўзига оғдириб олди. Иккинчиси эса, компютер бўлиб, у фақат китобхонларни эмас уни бунёд этадиган ижодкорларни ҳам ўзига оғдирди.
Бугун, китобни ўпган, унинг муқаддаслигини таъкидлаган ҳолда, компютер афзалликларини эътироф этмаслик якравлик бўлур эди. Бутун бошли бир кутубхонани гугурт қутисидан ҳам кичикроқ флешкага жойлаштириш, ёзганингни зум ўтмай дунёга тарқатиш имкони, қоғозсиз адабиётнинг юзага келганлиги муъжиза эмасми, ахир?! Уйда ўтириб, ер юзасининг истаган қитъасидаги ёзувчи, шоир, олимнинг асарини зум ўтмай муҳайё қилишни қандай баҳолаш керак? Булар бари, электрон адабиётнинг муъжизаларидан бир қисми, холос.
Ҳеч кимга сир эмас, бугун китоб чиқариб, нашриёт ҳам мамнун эмас, муаллиф ҳам. Нашриёт фойда ололмай хуноб, қалам пулидан умидвор бўлиб юрган муаллифга шимилдириқ ҳам йўқ. Қалам пули нари турсин, ўртача ҳажмдаги китоб учун миллион сўм атрофида пул тўлашга тўғри келаябди.Шунда ҳам ўрта ҳисобда уч минг атрофида китоб чиқади ва у Тошкентдаги тўрт-беш дўконда сотилади. Вилоятларга, деярли етиб бормайди.
Адабиётимизга озми кўпми хизмат қилиб юрган қаламкашларни бу ҳол қониқтирмаслиги табиий эди. Улар аста-секинлик билан ўзларини бир чеккага олдилар. Ва бўш қолган бу муқаддас жойга графоманлар армияси кириб келабошлади. Улар истеъдодсиз бўлиш устига сурбет эдилар, пул топишлари ҳам қийин эмасди. Бу “ёзувчилар” «романлар» эълон қилабошладилар, минбарларда ижод аҳли номидан гапирадиган бўлдилар. Биз эса, ҳозиргача улар билан курашиш механизмига эга эмасмиз.
Нодавлат газеталар кўпайди ва уларда ишлайдиган мухбирлар ҳам чучмал воқеанависликни касб қилабошладилар.
Булар бари адабиёт, китоб учун навбатдаги зарбалар эди.
Узоқни кўрадиган шоир ёзувчилар ўшандаёқ сайт ёки блог очиб олишни афзал деб билдилар.
“Ўз АС”нинг шу йил 19 сентябр сонида эълон қилинган мақоламдан кейин узоқ яқинлардан анчагина мактуб ( буни компютер тилида «комментария» дейишади) ёғилиб келди. Булар орасида «Даракчи» газетасининг бош муҳаррири Анвар Намозов, Ўзбекистон халқ шоири Хуршид Даврон ва бошқалар бор эди.
Хуршид матбуотда кўринмай қолгани сабаб, зоҳирий бир ачиниш билан уни ТВ ишига ўралашиб қолган, деб ўйлардим. Шукурки, ундай эмас экан. Хуршиднинг сайт очганига тўрт йил бўлибди. Унинг сайти
анчайин мукаммал. Бош саҳифа Афросиёбнинг қазилма деворларидан топилган расмлар билан безатилган ва ёшликдаги сурати берилган. Сайт бир неча файллардан иборат бўлиб, уларнинг ҳар бири расмлар билан безатилган. Мен шоирнинг рус тилига таржима қилинган шеърларини биринчи бор ўқидим ва қувондим.
Унинг янги асарлари ҳақида алоҳида тўхталиш ниятидаман.
Умумун интернетда ўзбек адабиётига бағишланган русча ва ўзбекча расмий ҳамда норасмий сайтлар жуда кўп.”Ўзбек адабиёти” “Ўзбек совет адабиёти”, “Ўзбек адабиёти саҳифаларида” сингари сайтлар мукаммал ёзилган. Аммо айрим сайтларни андак ўзгача фикрдаги рус кишиси тайёрлаган, деган фикрга ҳам келади киши.
Майли, бу хусусда ҳам кейинроқ сўз юритармиз.
Хуллас, кўз нурингни оппоқ қоғоздан кўра, осмонранг экранга тўкишнинг афзалликлари ҳақидаги гапимизни давом эттирадиган бўлсак, компютер хислатларини санаб охирига етиб бўлмайди. Эрталаб сайтни очганингизда, энг аввало, тунда дунёда бўлиб ўтган воқеаларга кўз югуртирасиз. Шунинг ўзи сизни эрталаб газета излаш, ТВ кўриш, радио тинглаш ташвишидан озод этади. Сайт ёки блогингизга ҳар куни неча киши кирганини қайд этилишини айтмайсизми?!. Кейин эса почтангизга йўлланган комментарийларни ўқишга киришасиз. Булар бари ҳамду санодан иборат эмас: аноним хатлар ҳам анчагина ва улар баъзан ҳаддидан ошади. Аммо шунга қарамай, бу андишасиз ўпкаларга ҳам қулоқ солиш зарурлигини ҳис этасиз.
Компютерда чалғитувчи омиллар кўплигини ҳам тан олмай иложингиз йўқ. “Сичқон”нинг бошига енгилгина туртишингиз билан сизни афоризмлар, қизиқали латифалар, нозанин соҳибжамолларга юзма-юз қилишини биласиз. Аммо ҳаммаси меёри билан бўлиши зарур.
Интернетнинг бағоят адолатли ҳакам эканлиги, чалкаш муаммоларни ҳал қиладиган ҳақиқатгўйлигига бир мисол келтирай. Бу ҳам бизнинг маданиятимиз ва маънавиятимизга алоқадор воқеа.
Ўтган йил ЮНЕСКО дунёнинг етти муъжизасини эълон қилгандан кейин « Бекажон» таҳририяти билан норасмий бўлса ҳамки, Ўзбекистоннинг етти муъжизасини аниқламоқчи бўлдик. Газетада сўроқнома ва купон эълон қилинди, бу борада ўз аргументларимизни ҳам тавсия этдик.Тарихий ёки табиий обиданинг қадимийлиги, бетакрорлиги, ҳозирги ҳолати ҳисобга олинишини таъкидладик.
Таҳририятга келган хатлар, телефон қўнғироқлари ва каминанинг қўл телефонига тушган СМСларни жамлаб, ҳар ойда натижаларни эълон қилабошладик. Аммо тезда шу нарса аён бўлди-ки, республикамизда яшайдиган ва масалага муносабатини билдирадиган фуқаро, энг аввало, ўз ҳудуди: вилояти, туманидаги ёдгорликни тавсия қилар экан.
Бу ҳол реал хулоса чиқариш имконини бермас экан. Шунда бир интернетнга мурожаат қилдик ва чет мамлакатлардан ҳам сўровномага иштирок этиш имконини яратдик. Натижага эътибор беринг: энг кўп овозни
Самарқанддаги Регистон мажмуаси олди.
Иккинчи ўринга эса, кутилмаганда Бухородаги Исмоил Сомоний мақбараси сазавор бўлди.
Кейин Шоҳи Зинда мақбараси;
тўртинчи ўринда Бухородаги Минораи Калон;
сўнг Биби Хоним масжиди;
Хивадаги Ичан Қалъа мажмуаси ва
еттинчи ўринни Тошкентдаги Алишер Навоий номидаги ўзбек Давлат академик опера балет театри биноси олди.
Такрор айтаман, булар норасмий тадқиқот эди ва агар расмий жиҳатдан ўрганилганда ҳам, шунга жуда яқин натижа чиқиши табиий.
Ундан кейинги ўринларда Бухоро арки, Улуғбек расадхонаси, Гўри Амир мақбараси, Интерконтинентал меҳмонхонаси, Тошкент телеминораси ва ҳакозолар эканлигини ҳам айтиб қўйишимиз ортиқчалик қилмас.
Компютер деган муъжизанинг ана шундай хислатлари беқиёс эканлигига қарамай, бизнинг у билан дўстлигимиз жуда суст. Мен гоҳида ўз тенгдошларим, дўстларимни кузатаман. Улар компютерчининг олдига бориб, худди барини сув қилиб ичгандай кибр билан буюришади. “Фалон материални чиқариб бер!” “Почтани оч қани, нима гап?” ва ҳакозо. Шуни унутмаслик керакки, токи бармоқларингиз клавишлар устида югурмас, “сичқон”нинг елкасини авайлаб силашни билмай экансиз, компютердан узоқдаги одам бўлиб қолаверасиз.
Аммо бош муаммо бу ҳам эмас. Сиз менинг сайт- очиб кўрсангиз комментарийларнинг атиги ўндан иккитаси ўзбекча эканлигига ишонч ҳосил қиласиз. Қолганлари рус ва инглиз тилларида ёзилган бўлиб, кўпроқ реклама характерига эгадир.
Дастлаб бу ҳолдан андак мамнун ҳам бўлганман. Аммо норозилигим ошиб борди. Биз не-не умидларда сайт ва блоглар очсак, ўзимиз қадрлаган асарларимизни унга жойлаштирсаг-у, буларнинг баридан фуқароларимиздан кўра чет элликлар кўпроқ баҳраманд бўлса…Бундан не фойда?
Масаланинг туб илдизига қарайдиган бўлсак, буларнинг бари аҳолимизнинг компютер саводхонлиги пастлигига бориб тақалади. Бугунги кунда касбу коридан катъий назар ҳамма компютерни ўрганиши зарар бўлиб қолди. Компютерни билмаган ўқитувчи, ёзувчи, амалдор ёки бошқа касб соҳиби тўлақонли ишлаши мумкин эмас! Бу зарур юмушни мактаблар, коллежлардан бошлаш лозим. Бунинг учун ҳар бир идора, ташкилотнинг компютерлаштириш дастури бўлиши шарт. Биз ижод аҳли жойларда бўлганимизда, ўқув даргоҳларига киришимиз, бу борадаги аҳволни ўрганишимиз, қўлимиздан келган ёрдамни аямаслигимиз зарур. Надоматлар бўлгайким, ҳали компютер клавишига бармоғини тегизмаган болаларимиз анчагина. Жумладан, Самарқанд вилоятида мактабларнинг атиги 30 фоизи компютер билан таъминланганлиги бунга мисол бўлаолади. Статистик маълумотларга қараганда, республикамизда ҳар минг кишидан саксон бир киши интернетдан фойдаланар экан. Тараққий этган мамлакатларда бу кўрсатгич 600-700 кишига етади. Миллатнинг цивилизация даражаси, келажакда ана шу кўрсатгич билан ўлчанишини унутмасак бўлгани.
Компютерни ақлли машина, дейишади.Аслида у жуда ҳам ақлли мавжудот. Мадомики, компютер, шахмат бўйича жаҳон чемпионларини мат қилаётган экан, унга эҳтиром кўрсатишимиз, яқинлашишимиз, фарзандларимизни унинг ихтиёрига топширишимиз зарурдан зарурдир.
суббота, 19 декабря 2009 г.
ИНҚИРОЗ: БИЗ ВА ХИТОЙЛИКЛАР
Уни беҳудага жаҳон иқтисодий инқирози дейишмайди. Бу ногаҳоний ижтимоий офат энг аввало қудратли мамлакатларнинг шаштини қайтариш, не-не миллиардерларнинг иштаҳасини буғиш билан ўзининг нималарга қодир эканлигини намойиш этди. АҚШдан кейин Германия, Франция, Буюк Британия сингари тараққий этган мамлакатларда корхоналар ёпилиб, минглаб одамлар кўчада қолабошладилар? Анча-бунча магнатлар хомуш тортдилар.
Ҳа, у ҳеч кимни четлаб ўтмаслиги турган гап. Ўзимизда ҳам сотувчилар савдо оқсаб қолганидан шикоят қилабошладилар. Нақ пул камайганлиги сабаб айрим ҳолатларда маош ва нафақалар кеч берилаябди. Кимнингдир штати қисқартирилди, бошқа бировнинг боласи чет элдан қайтиб келди. Дунёдаги пахта заводлари толани мўлжалдагидан анча арзон сотишга мажбур. Табиийки, фермер оладиган улуш ҳам шунга яраша бўлади.
Аммо дилга таскин берадигани шуки, бизда инқироз зарбаси унчалик ҳалокатли бўлмайдиганга ўхшайди. Биринчидан, биз кўп қийинчиликларни бошдан кечирган, сабр-бардошли халқмиз, иккинчидан ХХ1 аср газ асри деб аталмоқда ва Орол денгизининг суви қочган жойларида каттагина газ запаслари борлиги дилимизга қувват ато этади. Шунингдек, Ҳукуматнинг инқирозга қарши кураш чоралари ҳам ўз вақтида амалга оширилмоқда ва ҳакозо.
Интернет сайтлари ва Россия оммавий-ахборот воситаларида Карл Маркснинг номи аллақандай қумсаш билан тилга олинмоқда, социалистик планлаштиришга қайтишга даъватлар бор.
Аммо бундай пайтда бир ҳолат ҳисобга олинмаётганга ўхшайди. Замон ўзгарди, энди жаҳон иқтисодий риштлари бирлашди ва улар бир-бири билан жуда ҳам боғлиқ. Социализм йўлидан бораётган Шимолий Корея, Куба, Албанияда ҳам кризис қўшниларникидан кам бўлмаябди. Аммо бугун сиёсат ҳақидамас иқтисод ҳақида кўпроқ фикр юритиш, резерв ва имкониятларни ишга тушириш ташвишига тушишга тўғри келади.
Биз анчайин бой ва қудратли мамлакатда яшаймиз. Ота-боболаримиз тежамкор, тадбиркор бўлишган. Шу анъаналарни тиклаш инқирозга қарши энг қудратли тўсиқдир. Шу билан бирга пешқадам мамлакатлар тажрибасига таяниб иш кўриш бугуннинг зарур шартидир.
Бундан уч йил муқаддам Хитой Халқ республикасида бўлгандим. Ўйлаб кўрсам, бугунги иқтисодий буҳрон зарбаларини камайтириш учун уларнинг айрим тажрибалари ва анъаналарини жорий этишимиз фойдадан холи бўлмас экан. Зотан бу мамлакат дунёвий инқирозга қасдма-қасд ялпи маҳсулот ишлаб чиқаришни кўпайтирмоқда ва жаҳонда биринчи ўринга чиқишга даъвогарлик қилаябди.
Пекин аэропортидан ташқарига чиқиш билан эшик олдида табассум билан визит карточкаларини узатиб турган кишиларни кўрасиз. Қўлингиз ва фикрингиз анчайин банд бўлганлиги сабаб, карточкаларнинг айримларинигина олиб чўнтагингизги солишга улгурасиз ва андак нафасингизни ростлагач, уларга кўз югуртирасиз. Карточкаларга атиги бир сўз ва телефон номери ёзилган бўлади: “Таржимон”, “Шофер”, “Меҳмонхона” ва ҳакозо. Сиз энг аввало таржимонга телефон қиласиз. У зум етмай етиб келади ва муаммоларингизни ҳал қилиш осонлашади.
Бу узоқ йиллар давомида шаклланган сервис хизмати, албатта.
Биз бу тариқа пул топишга кўникмаганмиз ёки ор қиламиз.
Тағин бир ҳолат: Буюк Хитой девори устида юрганимизда бир киши автомобил калитига осилтириб қўядиган “брилок”ни олишимни тавсия қилиб қолди. “ Йўқ, керак эмас” рад этдим. “ Ўртоқ, деди у қўлингизга олиб кўринг, у сизга маъқул бўлади.” Олиб кўрсам, нарироқдан суратимни олиб, ҳалигининг ичига жойлаштирган экан. Бундай ҳолатда харид қилмай иложингиз бўлмайди, албатта.
“ Сизга совға қилмоқчиман”, деди у. Аммо чўнтагига пул суқиб қўйишдан ўзга чорам йўқ эди.
Самарқандга қайтгач, Регистондаги таниш суратчига бу ҳолни айтиб бердим, аниқроғи тавсия этдим. Аммо бу хизматни у уддалолмади. Сайёҳларга ҳалол, зарур хизмат кўрсатиб, уларнинг пулини олабилиш учун унда журъат ва забон етишмади.
Хитой аҳолиси бир миллиард уч юз миллион кишидан ошди. Тасаввур қилинг, миллиарддан буёғи ҳам Россия аҳолисидан кўп. Давлат бунча одамни қандай қилиб боқади, дейишади гоҳида. Аслида олганда эса бу мамлакатда боқимондалик йўқ, ҳар бир киши ўзи ва оиласини нолимай, зорланмай боқади. Таржимон айтган бир латифа ёдимдан чиқмайди. “Ўзбекистондан келган киши гариллабди: бизда аҳоли сони йигирма етти миллионга етди. Хитойлик ажабланиб сурармиш: “Ундай бўлса, ҳаммаларинг бир-бирларингни танисаларинг керак?” Аслини олганда, аҳолиси бир миллион атрофида бўлган давлатлар кўплигини ҳисобга оладиган бўлсак, йигирма етти миллион ҳам ҳазилакам рақам эмаслигига ишонч ҳосил қиламиз.
Эртаси меҳмонхонадан чиққанимизда, велосипедини рикшага айлантириб олган ўсмир қиз-йигитчалар эътиборимни тортди. Уловини роса безаган, икки кишига мўлжалланган орқа ўриндиққа бахмал кўрпачалар тўшаган қиз менга яқинлашиб алланималар деди. Мен нажот билан таржимон томон ўгирилдим. “ Ўртоқ, келинг шаҳримизни айлантирман, пул бермасангиз ҳам майли” деяётган экан. Набирам тенги бир қизнинг аравачасида сўлжайиб ўтириш табиатимга зид эди албатта. “ Яхшиси сен ўтириб ол, мен ҳайдайин” дедим. Таржимадан кейин ҳалиги қиз мазза қилиб кулди. Хуллас, уёқ-буёққа қараб, таниш-билишлар йўқлигига ишонч ҳосил қилгач, таржимон иккаламиз орқага ўтиб ястаниб олдик. Рикша серқатнов машиналар оралаб олдинлаб кетди. Енгилгина хавотир аралаш шаҳарни томоша қилабошладик.
Йўлда тағин бир ибратли ҳол рўй берганини таъкидлаб ўтишим керак. Кўчанинг нариги бетида иккита рикша тўқнашиб кетди. Рикшачилар бир-бири билан зиддиятга бормай, тушасолиб бир-бирининг велосипедини тузатишга киришишди. Бизнинг рикшачимиз ҳам велосипедини тўхтатиб, ёрдамга шошилди.
Шаҳарни айланиб, меҳмонхонага келгач, ҳалиги қизга уч доллар узатдим. У жону ҳолимга қўймай икки долларини қайтариб берди.
Саёҳат давомида кўпроқ қишлоқ ҳаёти билан қизиқдим. Пекиндан Буюк Хитой деворигача бўлган масофа миллий боққа айлантирилган экан. Ана шу дарахтзорлар орасида бир неча уйларни кўриб, ўша томонга бурилдик. Бу ерни қишлоқ деб ҳам бўлмасди. Ҳамаси бўлиб ўнга яқин хўжалик истиқомат қиларкан. Асосий юмушлари боққа қоровуллик қилиш экан. Уйлар ёғочдан қурилган, пастак. Ҳовли сатҳи ҳам каттароқ хона ҳажмида. Бирорта уйда автомашина кўринмайди, ҳамма велосипед минаркан. Биз кирган хонадон соҳиби қоровулликдан ташқари бедана тухуми ҳам етиштираркан. Аллақандай ресторанга олиб кетишаркан. Мезбон, гарчанд Ўзбекистон деган юртни эшитмаган бўлсада, жону-ҳолимизга қўймай бедана тухуми қовуриб келди, соя қайнатмаси билан силади.
Ҳамроҳларим ветеринария дори-дармонлари савдоси билан шуғулланадиган кишилар эди. Улар сабаб бўлиб, шаҳар чеккасидаги формацевтика корхонасига ҳам бордик. Бу ерда асосан йигит-қизлар ишлашаркан. Тушлик пайти бўлганлиги учун бизни ошхонага таклиф қилишди. Ишчилар вақтдан қизғаниб бўлса керак, тикка туриб, тушлик қилишарди. Бизни эса стол безатилган алоҳида хонага олиб киришди.
Шу ўринда мавзудан андак чекинишимга ижозат берсангиз. Мен дунёнинг анча мамлакатларида бўлдим ва дунёда меҳмондўст бўлмаган халқ йўқ экан, деган хулосага келганман. Аммо ҳар бир халқнинг меҳмондорчилик таомиллари ўзига яраша. Шунинг учун ҳам “Биз дунёдаги энг меҳмондўст халқ”, дейишдан тийилишимиз керак. Бу гапни бошқалар айтгани маъқул.
Формацевтика корхонасининг раҳбари ўрта ёшлардаги аёл экан. Журналист эканлигимни эшитиб, мен билан кўпроқ гурунглашди. У Самарқанд, Бухорода бўлган экан. Обидаларимиз ва одамларимиз ҳақида илиқ гапларни айтди. Мени эса унинг тадбиркор ва ишбилармонларимиз ҳақидаги фикр-мулоҳазалари кўпроқ қизиқтирарди. Айтишича, у Самарқанд ё Бухорода чорва моллари учун дори-дармон ишлаб чиқарадиган корхона ташкил этмоқчи бўлган экан, аммо қўллаб-қувватлашмабди. Аммо бу ташаббусга ким монелик қилганини айтгиси келмади.
- Кўпгина тадбиркорлар топган маблағларига аввал чет машинасини олиш, ҳашамдор иморат қуришга сарфлашаркан.- деди у,- аммо энг аввало ишлаб чиқаришни кенгайтириш керак. Қолгани кейин ҳам бўлади.
Ибратомуз гап. Шундай эмасми? Самарқандда шу тариқа иш юритиб, синган ёки қамалган анча-мунча тадбиркорларни биламан.
- Фарзандингиз нечта, сўраб қолди у бир маҳал.
- Бешта. Уч ўғил, икки қиз,- жавоб бердим.
Аммо шундан кейин суҳбатимиз қовушмай қолди. Чунки аёл ногаҳонда кўзига ёш олди. Маълум бўлишича, атиги бир қизи бўлиб, у ҳам касал экан. Ачиниб кетдим бояқиш аёлга ва бизда инсон ҳуқуқларини чеклайдиган ана шундай қонунлар йўқлигидан ички бир мамнуният туйгандай бўлдим.
ХХРдан бир тажрибани ўрганиб келиб, авввало, ўз уйимда жорий этганим ва эндиликда таниш билишларни тарғиб қилиб юрганимни, бугун сизни ҳам шунга даъват этиш ниятим борлигини айтиб ўтишим керак. Бу ерда корхона, идора ва хонадонлардан 100-200 Вт кучланишга эга бўлган волфрамли лампалар аллақачон истеъмолдан чиқиб кетган, унинг ўрнига беш-олти баравар кам энергия талаб қиладиган спиралсимон неон лампочкаларга ўтишган экан.
Муҳтарам газетхон! Гарчанд зерикарли бўлса ҳамки, андак батафсил гапирсам, мени эзмага чиқармассиз? Бу дунёнинг тагига ё эзма етади ё кезма, деган нақлни эшитган чиқарсиз.
Атиги бир лампа ҳисобига электр энергиясини 5-6 бор тежаш мумкинлиги ва бу оила бюджетига, мамлакатга қанчалик фойда келтиришини ўйлаб кўрганмисиз?
Республикамизда электр энергиясининг танқислиги сезилиб қолди. Шахсан ўзим ўтган қиш бир неча қишлоқларда бўлиб, мактаб ва коллежларга давлат томонидан катта маблағлар сарфланиб олиб берилган компьютерлар ишлатилмаётганини кўрдим ва ўксиб кетдим. Чунки электр энергияси танқислиги сабаб айрим туман ва қишлоқларга суткасига атиги 2-3 соат давомида электр энергияси берилаётган экан. Бизда янги ГРЭСлар қурилмаябди. Агар ёппасига кам энергия талаб қиладиган лампаларга ўтсак, ҳамманинг уйида чироқ ёнади, болаларимиз компьютерни мукаммал ўрганишади.
Бошқа жойларни билмайман, аммо Самарқанддаги дўконларга Хитой ва Туркиядан келтирилган 15-25 Вт кучланишли замонавий спиралсимон лампалар кўплаб сотилмоқда. Шахсан менинг хонадонимда улар икки-уч йилдан бери куймай нур сочаябди. Биз Ильич чироқлари деб атайдиган лампалар ўрта ҳисобда 100 Вт қувват талаб қилишини биламиз. Мана сизга оддий арифметика: атиги бир дона лампани алмаштириш билан қанча маблағни тежар эканмиз.
Бу улкан имкониятни ишга солиш учун соҳа мутасаддилари чинакамига кураш олиб боришмаётганлиги мени таажжубга солади. Хомаки ҳисоб-китобларимга кўра Республика энергетика ва электрлаштириш вазирлиги ҳамда унинг жойлардаги бўлинмалари ўз ҳисобларидан бўлса ҳамки, барча корхона, муассаса, хонадонларга кам қувват талаб қиладиган лампалар ўрнатиб чиқишса, бу харажатни атиги уч-тўрт ойда қоплашлари мумкин экан. Шундай қилинганда қанчадан-қанча табиий газ, мазут, кўмир тежалишини улар ҳам ҳисоблаб кўришган бўлишса керак. Аммо бу ташвишга қўл уришларига ишонқирамай турибман. Юмушлари бошдан ошиб ётганлигини важ қилишар, эҳтимол, буни майда-чуйда деб ҳисоблашар. Аслида эса майда-чуйдаларга эътибор берилмаган жойда уни катта жойлардан ҳам изламаслик керак. Ҳукуматнинг инқирозга қарши кураш чораларининг бири эса: “ Элекроэнергитика тизимини модернизация қилиш, энергия истеъмолини камайтириш ва энергияни тежашнинг самарали тизимини жорий этиш” деб аталади.
Бу тадбирни амалга оширишимизга ўзимиз, аниқроғи, ҳар биримиз бугунданоқ киришишимиз зарурдан-зарур. Аниқроғи, ишдан қайтишда дўкондан иккита спирал лампа харид қилсак бўлгани. Унинг ёруғлиги, тежамкорлиги, қизиб кетмаслигини, хуллас, ҳар томонлма афзаллигини ҳис этамиз… Кейин тағин харид қиламиз. Қўшниларга, қавмларга мақтаймиз, тарғиб қиламиз..
Чалғиб кетдим, узр! Хитойлик бир тадбиркор Самарқанд бозоридан икки жуфт жияк харид қилган экан. Аёллар уйда қўлда тўқийдиган, лозимини жозибадор қиладиган жўн жияк. Йўқ, хотини учун ёки ёдгорлик учун эмас. Юртига қайтгач, жияк тўқийдиган станокни ишга тушириб, бозорларимизни арзон, сифатли, чидамли қоқмага тўлдириб ташлади. Минглаб аёлларимиз бекор қолишди. Кейин ўша тадбиркор ишбилармонларимизга жияк тўқийдиган станокларни сотди, Аммо бизникилар уни кўнгилдагидек ишлатишолмади. Маҳсулотлари сифатсиз бўлиши устига таннархи қимматга тушди.
Хитойдан жияк олиб келиш давом этаябди.
Булар яшириниб ётган имкониятларимизнинг бир қисми, холос. Экин майдонларидан ярим-ёрти фойдаланишимиз, мева-сабзавотни қайта ишлашни йўлга қўймаганлигимиз, кичик ва ўрта бизнеснинг оқсоқлиги…
Бу ва бошқа имкониятларни ишга солиб, инқироздан зудроқ, покланиб, тежамкор, ишбилармон ва сарбаланд бўлиб чиқишимиз шарт.
Бу борада Худо мададкоримиз бўлсин!
Ҳа, у ҳеч кимни четлаб ўтмаслиги турган гап. Ўзимизда ҳам сотувчилар савдо оқсаб қолганидан шикоят қилабошладилар. Нақ пул камайганлиги сабаб айрим ҳолатларда маош ва нафақалар кеч берилаябди. Кимнингдир штати қисқартирилди, бошқа бировнинг боласи чет элдан қайтиб келди. Дунёдаги пахта заводлари толани мўлжалдагидан анча арзон сотишга мажбур. Табиийки, фермер оладиган улуш ҳам шунга яраша бўлади.
Аммо дилга таскин берадигани шуки, бизда инқироз зарбаси унчалик ҳалокатли бўлмайдиганга ўхшайди. Биринчидан, биз кўп қийинчиликларни бошдан кечирган, сабр-бардошли халқмиз, иккинчидан ХХ1 аср газ асри деб аталмоқда ва Орол денгизининг суви қочган жойларида каттагина газ запаслари борлиги дилимизга қувват ато этади. Шунингдек, Ҳукуматнинг инқирозга қарши кураш чоралари ҳам ўз вақтида амалга оширилмоқда ва ҳакозо.
Интернет сайтлари ва Россия оммавий-ахборот воситаларида Карл Маркснинг номи аллақандай қумсаш билан тилга олинмоқда, социалистик планлаштиришга қайтишга даъватлар бор.
Аммо бундай пайтда бир ҳолат ҳисобга олинмаётганга ўхшайди. Замон ўзгарди, энди жаҳон иқтисодий риштлари бирлашди ва улар бир-бири билан жуда ҳам боғлиқ. Социализм йўлидан бораётган Шимолий Корея, Куба, Албанияда ҳам кризис қўшниларникидан кам бўлмаябди. Аммо бугун сиёсат ҳақидамас иқтисод ҳақида кўпроқ фикр юритиш, резерв ва имкониятларни ишга тушириш ташвишига тушишга тўғри келади.
Биз анчайин бой ва қудратли мамлакатда яшаймиз. Ота-боболаримиз тежамкор, тадбиркор бўлишган. Шу анъаналарни тиклаш инқирозга қарши энг қудратли тўсиқдир. Шу билан бирга пешқадам мамлакатлар тажрибасига таяниб иш кўриш бугуннинг зарур шартидир.
Бундан уч йил муқаддам Хитой Халқ республикасида бўлгандим. Ўйлаб кўрсам, бугунги иқтисодий буҳрон зарбаларини камайтириш учун уларнинг айрим тажрибалари ва анъаналарини жорий этишимиз фойдадан холи бўлмас экан. Зотан бу мамлакат дунёвий инқирозга қасдма-қасд ялпи маҳсулот ишлаб чиқаришни кўпайтирмоқда ва жаҳонда биринчи ўринга чиқишга даъвогарлик қилаябди.
Пекин аэропортидан ташқарига чиқиш билан эшик олдида табассум билан визит карточкаларини узатиб турган кишиларни кўрасиз. Қўлингиз ва фикрингиз анчайин банд бўлганлиги сабаб, карточкаларнинг айримларинигина олиб чўнтагингизги солишга улгурасиз ва андак нафасингизни ростлагач, уларга кўз югуртирасиз. Карточкаларга атиги бир сўз ва телефон номери ёзилган бўлади: “Таржимон”, “Шофер”, “Меҳмонхона” ва ҳакозо. Сиз энг аввало таржимонга телефон қиласиз. У зум етмай етиб келади ва муаммоларингизни ҳал қилиш осонлашади.
Бу узоқ йиллар давомида шаклланган сервис хизмати, албатта.
Биз бу тариқа пул топишга кўникмаганмиз ёки ор қиламиз.
Тағин бир ҳолат: Буюк Хитой девори устида юрганимизда бир киши автомобил калитига осилтириб қўядиган “брилок”ни олишимни тавсия қилиб қолди. “ Йўқ, керак эмас” рад этдим. “ Ўртоқ, деди у қўлингизга олиб кўринг, у сизга маъқул бўлади.” Олиб кўрсам, нарироқдан суратимни олиб, ҳалигининг ичига жойлаштирган экан. Бундай ҳолатда харид қилмай иложингиз бўлмайди, албатта.
“ Сизга совға қилмоқчиман”, деди у. Аммо чўнтагига пул суқиб қўйишдан ўзга чорам йўқ эди.
Самарқандга қайтгач, Регистондаги таниш суратчига бу ҳолни айтиб бердим, аниқроғи тавсия этдим. Аммо бу хизматни у уддалолмади. Сайёҳларга ҳалол, зарур хизмат кўрсатиб, уларнинг пулини олабилиш учун унда журъат ва забон етишмади.
Хитой аҳолиси бир миллиард уч юз миллион кишидан ошди. Тасаввур қилинг, миллиарддан буёғи ҳам Россия аҳолисидан кўп. Давлат бунча одамни қандай қилиб боқади, дейишади гоҳида. Аслида олганда эса бу мамлакатда боқимондалик йўқ, ҳар бир киши ўзи ва оиласини нолимай, зорланмай боқади. Таржимон айтган бир латифа ёдимдан чиқмайди. “Ўзбекистондан келган киши гариллабди: бизда аҳоли сони йигирма етти миллионга етди. Хитойлик ажабланиб сурармиш: “Ундай бўлса, ҳаммаларинг бир-бирларингни танисаларинг керак?” Аслини олганда, аҳолиси бир миллион атрофида бўлган давлатлар кўплигини ҳисобга оладиган бўлсак, йигирма етти миллион ҳам ҳазилакам рақам эмаслигига ишонч ҳосил қиламиз.
Эртаси меҳмонхонадан чиққанимизда, велосипедини рикшага айлантириб олган ўсмир қиз-йигитчалар эътиборимни тортди. Уловини роса безаган, икки кишига мўлжалланган орқа ўриндиққа бахмал кўрпачалар тўшаган қиз менга яқинлашиб алланималар деди. Мен нажот билан таржимон томон ўгирилдим. “ Ўртоқ, келинг шаҳримизни айлантирман, пул бермасангиз ҳам майли” деяётган экан. Набирам тенги бир қизнинг аравачасида сўлжайиб ўтириш табиатимга зид эди албатта. “ Яхшиси сен ўтириб ол, мен ҳайдайин” дедим. Таржимадан кейин ҳалиги қиз мазза қилиб кулди. Хуллас, уёқ-буёққа қараб, таниш-билишлар йўқлигига ишонч ҳосил қилгач, таржимон иккаламиз орқага ўтиб ястаниб олдик. Рикша серқатнов машиналар оралаб олдинлаб кетди. Енгилгина хавотир аралаш шаҳарни томоша қилабошладик.
Йўлда тағин бир ибратли ҳол рўй берганини таъкидлаб ўтишим керак. Кўчанинг нариги бетида иккита рикша тўқнашиб кетди. Рикшачилар бир-бири билан зиддиятга бормай, тушасолиб бир-бирининг велосипедини тузатишга киришишди. Бизнинг рикшачимиз ҳам велосипедини тўхтатиб, ёрдамга шошилди.
Шаҳарни айланиб, меҳмонхонага келгач, ҳалиги қизга уч доллар узатдим. У жону ҳолимга қўймай икки долларини қайтариб берди.
Саёҳат давомида кўпроқ қишлоқ ҳаёти билан қизиқдим. Пекиндан Буюк Хитой деворигача бўлган масофа миллий боққа айлантирилган экан. Ана шу дарахтзорлар орасида бир неча уйларни кўриб, ўша томонга бурилдик. Бу ерни қишлоқ деб ҳам бўлмасди. Ҳамаси бўлиб ўнга яқин хўжалик истиқомат қиларкан. Асосий юмушлари боққа қоровуллик қилиш экан. Уйлар ёғочдан қурилган, пастак. Ҳовли сатҳи ҳам каттароқ хона ҳажмида. Бирорта уйда автомашина кўринмайди, ҳамма велосипед минаркан. Биз кирган хонадон соҳиби қоровулликдан ташқари бедана тухуми ҳам етиштираркан. Аллақандай ресторанга олиб кетишаркан. Мезбон, гарчанд Ўзбекистон деган юртни эшитмаган бўлсада, жону-ҳолимизга қўймай бедана тухуми қовуриб келди, соя қайнатмаси билан силади.
Ҳамроҳларим ветеринария дори-дармонлари савдоси билан шуғулланадиган кишилар эди. Улар сабаб бўлиб, шаҳар чеккасидаги формацевтика корхонасига ҳам бордик. Бу ерда асосан йигит-қизлар ишлашаркан. Тушлик пайти бўлганлиги учун бизни ошхонага таклиф қилишди. Ишчилар вақтдан қизғаниб бўлса керак, тикка туриб, тушлик қилишарди. Бизни эса стол безатилган алоҳида хонага олиб киришди.
Шу ўринда мавзудан андак чекинишимга ижозат берсангиз. Мен дунёнинг анча мамлакатларида бўлдим ва дунёда меҳмондўст бўлмаган халқ йўқ экан, деган хулосага келганман. Аммо ҳар бир халқнинг меҳмондорчилик таомиллари ўзига яраша. Шунинг учун ҳам “Биз дунёдаги энг меҳмондўст халқ”, дейишдан тийилишимиз керак. Бу гапни бошқалар айтгани маъқул.
Формацевтика корхонасининг раҳбари ўрта ёшлардаги аёл экан. Журналист эканлигимни эшитиб, мен билан кўпроқ гурунглашди. У Самарқанд, Бухорода бўлган экан. Обидаларимиз ва одамларимиз ҳақида илиқ гапларни айтди. Мени эса унинг тадбиркор ва ишбилармонларимиз ҳақидаги фикр-мулоҳазалари кўпроқ қизиқтирарди. Айтишича, у Самарқанд ё Бухорода чорва моллари учун дори-дармон ишлаб чиқарадиган корхона ташкил этмоқчи бўлган экан, аммо қўллаб-қувватлашмабди. Аммо бу ташаббусга ким монелик қилганини айтгиси келмади.
- Кўпгина тадбиркорлар топган маблағларига аввал чет машинасини олиш, ҳашамдор иморат қуришга сарфлашаркан.- деди у,- аммо энг аввало ишлаб чиқаришни кенгайтириш керак. Қолгани кейин ҳам бўлади.
Ибратомуз гап. Шундай эмасми? Самарқандда шу тариқа иш юритиб, синган ёки қамалган анча-мунча тадбиркорларни биламан.
- Фарзандингиз нечта, сўраб қолди у бир маҳал.
- Бешта. Уч ўғил, икки қиз,- жавоб бердим.
Аммо шундан кейин суҳбатимиз қовушмай қолди. Чунки аёл ногаҳонда кўзига ёш олди. Маълум бўлишича, атиги бир қизи бўлиб, у ҳам касал экан. Ачиниб кетдим бояқиш аёлга ва бизда инсон ҳуқуқларини чеклайдиган ана шундай қонунлар йўқлигидан ички бир мамнуният туйгандай бўлдим.
ХХРдан бир тажрибани ўрганиб келиб, авввало, ўз уйимда жорий этганим ва эндиликда таниш билишларни тарғиб қилиб юрганимни, бугун сизни ҳам шунга даъват этиш ниятим борлигини айтиб ўтишим керак. Бу ерда корхона, идора ва хонадонлардан 100-200 Вт кучланишга эга бўлган волфрамли лампалар аллақачон истеъмолдан чиқиб кетган, унинг ўрнига беш-олти баравар кам энергия талаб қиладиган спиралсимон неон лампочкаларга ўтишган экан.
Муҳтарам газетхон! Гарчанд зерикарли бўлса ҳамки, андак батафсил гапирсам, мени эзмага чиқармассиз? Бу дунёнинг тагига ё эзма етади ё кезма, деган нақлни эшитган чиқарсиз.
Атиги бир лампа ҳисобига электр энергиясини 5-6 бор тежаш мумкинлиги ва бу оила бюджетига, мамлакатга қанчалик фойда келтиришини ўйлаб кўрганмисиз?
Республикамизда электр энергиясининг танқислиги сезилиб қолди. Шахсан ўзим ўтган қиш бир неча қишлоқларда бўлиб, мактаб ва коллежларга давлат томонидан катта маблағлар сарфланиб олиб берилган компьютерлар ишлатилмаётганини кўрдим ва ўксиб кетдим. Чунки электр энергияси танқислиги сабаб айрим туман ва қишлоқларга суткасига атиги 2-3 соат давомида электр энергияси берилаётган экан. Бизда янги ГРЭСлар қурилмаябди. Агар ёппасига кам энергия талаб қиладиган лампаларга ўтсак, ҳамманинг уйида чироқ ёнади, болаларимиз компьютерни мукаммал ўрганишади.
Бошқа жойларни билмайман, аммо Самарқанддаги дўконларга Хитой ва Туркиядан келтирилган 15-25 Вт кучланишли замонавий спиралсимон лампалар кўплаб сотилмоқда. Шахсан менинг хонадонимда улар икки-уч йилдан бери куймай нур сочаябди. Биз Ильич чироқлари деб атайдиган лампалар ўрта ҳисобда 100 Вт қувват талаб қилишини биламиз. Мана сизга оддий арифметика: атиги бир дона лампани алмаштириш билан қанча маблағни тежар эканмиз.
Бу улкан имкониятни ишга солиш учун соҳа мутасаддилари чинакамига кураш олиб боришмаётганлиги мени таажжубга солади. Хомаки ҳисоб-китобларимга кўра Республика энергетика ва электрлаштириш вазирлиги ҳамда унинг жойлардаги бўлинмалари ўз ҳисобларидан бўлса ҳамки, барча корхона, муассаса, хонадонларга кам қувват талаб қиладиган лампалар ўрнатиб чиқишса, бу харажатни атиги уч-тўрт ойда қоплашлари мумкин экан. Шундай қилинганда қанчадан-қанча табиий газ, мазут, кўмир тежалишини улар ҳам ҳисоблаб кўришган бўлишса керак. Аммо бу ташвишга қўл уришларига ишонқирамай турибман. Юмушлари бошдан ошиб ётганлигини важ қилишар, эҳтимол, буни майда-чуйда деб ҳисоблашар. Аслида эса майда-чуйдаларга эътибор берилмаган жойда уни катта жойлардан ҳам изламаслик керак. Ҳукуматнинг инқирозга қарши кураш чораларининг бири эса: “ Элекроэнергитика тизимини модернизация қилиш, энергия истеъмолини камайтириш ва энергияни тежашнинг самарали тизимини жорий этиш” деб аталади.
Бу тадбирни амалга оширишимизга ўзимиз, аниқроғи, ҳар биримиз бугунданоқ киришишимиз зарурдан-зарур. Аниқроғи, ишдан қайтишда дўкондан иккита спирал лампа харид қилсак бўлгани. Унинг ёруғлиги, тежамкорлиги, қизиб кетмаслигини, хуллас, ҳар томонлма афзаллигини ҳис этамиз… Кейин тағин харид қиламиз. Қўшниларга, қавмларга мақтаймиз, тарғиб қиламиз..
Чалғиб кетдим, узр! Хитойлик бир тадбиркор Самарқанд бозоридан икки жуфт жияк харид қилган экан. Аёллар уйда қўлда тўқийдиган, лозимини жозибадор қиладиган жўн жияк. Йўқ, хотини учун ёки ёдгорлик учун эмас. Юртига қайтгач, жияк тўқийдиган станокни ишга тушириб, бозорларимизни арзон, сифатли, чидамли қоқмага тўлдириб ташлади. Минглаб аёлларимиз бекор қолишди. Кейин ўша тадбиркор ишбилармонларимизга жияк тўқийдиган станокларни сотди, Аммо бизникилар уни кўнгилдагидек ишлатишолмади. Маҳсулотлари сифатсиз бўлиши устига таннархи қимматга тушди.
Хитойдан жияк олиб келиш давом этаябди.
Булар яшириниб ётган имкониятларимизнинг бир қисми, холос. Экин майдонларидан ярим-ёрти фойдаланишимиз, мева-сабзавотни қайта ишлашни йўлга қўймаганлигимиз, кичик ва ўрта бизнеснинг оқсоқлиги…
Бу ва бошқа имкониятларни ишга солиб, инқироздан зудроқ, покланиб, тежамкор, ишбилармон ва сарбаланд бўлиб чиқишимиз шарт.
Бу борада Худо мададкоримиз бўлсин!
Подписаться на:
Сообщения (Atom)